Bir hadis size nasıl ulaşır

Kitaplardaki her hadis bir râviler zinciriyle, isnâd ile gelir: Hadisi musannife ulaştıran ve her biri onu kimden aldığını söyleyen insanlar. Bir hadis size bu zincirle ulaşır. Bu sayfa tek bir hadisi zincirleri boyunca izliyor.

Hadis

Buhârî'nin Sahîh'indeki ilk hadistir. Oradaki Arapçası şöyledir:

إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ، وَإِنَّمَا لِكُلِّ امْرِئٍ مَا نَوَى، فَمَنْ كَانَتْ هِجْرَتُهُ إِلَى دُنْيَا يُصِيبُهَا أَوْ إِلَى امْرَأَةٍ يَنْكِحُهَا، فَهِجْرَتُهُ إِلَى مَا هَاجَرَ إِلَيْهِ

HadeethEnc'in çevirisiyle (başka yerlerde geçen daha uzun lafzı da verir):

Ömer b. el-Hattâb -radıyallahu anh-'dan rivayet edildiğine göre Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: «Ameller niyete göredir. Kişiye niyet ettiği şey vardır. Öyleyse kimin hicreti Allah`a ve Rasûlüne ise, onun hicreti Allah ve Rasûlünedir. Kimin hicreti de elde edeceği bir dünyalığa veya nikahlanacağı bir kadına ise, onun hicreti de o hicret ettiği şeyedir. Buhâri'deki lafızda ise: Ameller niyetlere göredir. Herkese niyet ettiği şey vardır.»

HadeethEnc: صحيح — [Sahih Hadis] [Muttefekun aleyh]

Çeviri: HadeethEnc.com — Encyclopedia of Translated Prophetic Hadiths, hazırlayan: Rowad Translation Center; yayımlayan: Islamic Propagation Office in Rabwah. Türkçe, sürüm v1.71.0. Açıklamasıyla birlikte tam kayıt: https://hadeethenc.com/tr/browse/hadith/4560

Bir zincir, halka halka

Buhârî ona kimin söylediğini, ona da kimin söylediğini, Peygamber'e ﷺ kadar yazmıştır:

حَدَّثَنَا الْحُمَيْدِيُّ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ، قَالَ: حَدَّثَنَا سُفْيَانُ، قَالَ: حَدَّثَنَا يَحْيَى بْنُ سَعِيدٍ الْأَنْصَارِيُّ، قَالَ: أَخْبَرَنِي مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيُّ، أَنَّهُ سَمِعَ عَلْقَمَةَ بْنَ وَقَّاصٍ اللَّيْثِيَّ، يَقُولُ: سَمِعْتُ عُمَرَ بْنَ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ عَلَى الْمِنْبَرِ، قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ، يَقُولُ

Yukarıdan aşağıya okunduğunda zincir şudur:

1. Peygamber ﷺ söyledi;
2. Ömer b. el-Hattâb duydu ve daha sonra minberde söyledi;
3. Alkame b. Vakkâs el-Leysî onu Ömer'den duydu;
4. Muhammed b. İbrâhim et-Teymî onu Alkame'den duydu;
5. Yahyâ b. Saîd el-Ensârî onu Muhammed b. İbrâhim'den duydu;
6. Süfyân (İbn Uyeyne; aşağıya bakın) onu Yahyâ'dan duydu;
7. el-Humeydî Abdullah b. ez-Zübeyr onu Süfyân'dan duydu ve Buhârî'ye anlattı.

İsimlerin arasındaki kelimeler de önemlidir. «حدثنا» ve «أخبرني» «bize anlattı», «bana haber verdi»; «سمعت» ise «duydum» demektir. Her kişinin sözleri nasıl aldığını kaydederler.

Dört halka boyunca tek çizgi

Şimdi hadisin diğer zincirlerini bunun yanına koyun. İbnü's-Salâh (ö. 643) bunların gösterdiğini şöyle anlatır:

فإنه حديث فرد تفرد به عمر ﵁ عن رسول الله ﷺ، ثم تفرد به عن عمر علقمة بن وقاص، ثم عن علقمة محمد بن إبراهيم، ثم عنه يحيى بن سعيد على ما هو الصحيح عند أهل الحديث.

Bu ferd bir hadistir: Onu Resûlullah'tan ﷺ yalnızca Ömer, Ömer'den yalnızca Alkame b. Vakkâs, Alkame'den yalnızca Muhammed b. İbrâhim, ondan da yalnızca Yahyâ b. Saîd rivayet etmiştir; hadis âlimlerine göre doğru olan budur. (Mukaddime, s. 77; çeviri bize ait)

İbnü's-Salâh: «الحديث الذي يتفرد به بعض الرواة يوصف بالغريب», «râvilerden birinin tek başına rivayet ettiği hadis garîb diye nitelenir» (Mukaddime, s. 270; çeviri bize ait).

Sonra bir ağaca dönüşür

Yahyâ b. Saîd'den itibaren tablo değişir. Yalnızca aşağıdaki altı kitapta en az on talebesi onu nakleder: Mâlik, Süfyân b. Uyeyne, Süfyân es-Sevrî, Hammâd b. Zeyd, Abdülvehhâb es-Sekafî, Leys b. Sa'd, Yezîd b. Hârûn, Abdullah b. el-Mübârek, Ebû Hâlid el-Ahmer Süleyman b. Hayyân ve Hafs b. Gıyâs. Onların talebeleri de onu musanniflere ulaştırır.

Bunlardan ikisi zincirlerde yalnızca «Süfyân» diye anılır. İbn Hacer, Buhârî şerhinde onları belirler. 1 numaralı hadis için: «قوله: (حدثنا سفيان) هو ابن عيينة», «"Bize Süfyân anlattı": bu, İbn Uyeyne'dir» (Fethu'l-Bârî, c. 1, s. 10). 2529 numaralı hadis için: «قوله: (عن سفيان) هو الثوري», «"Süfyân'dan": bu, es-Sevrî'dir»; Ebû Dâvûd da hadisi aynı hocadan almıştır: «وقد أخرجه أبو داود، عن محمد بن كثير شيخ البخاري فيه», «Ebû Dâvûd onu, Buhârî'nin bu hadisteki hocası Muhammed b. Kesîr'den rivayet etmiştir» (c. 5, s. 161). Müslim'in İbn Ebû Ömer kanalıyla gelen yolundaki Süfyân ise yazıldığı gibi bırakılmıştır: onu belirleyen bir şârih bulamadık.

Tirmizî de aynı şekli fark etmiştir. Hadisten sonra şöyle yazar:

هذا حديث حسن صحيح وقد روى مالك بن أنس، وسفيان الثوري وغير واحد من الأئمة هذا عن يحيى بن سعيد. ولا نعرفه إلا من حديث يحيى بن سعيد الأنصاري

Bu hasen sahih bir hadistir. Mâlik b. Enes, Süfyân es-Sevrî ve imamlardan birçoğu onu Yahyâ b. Saîd'den rivayet etmiştir; biz onu yalnızca Yahyâ b. Saîd el-Ensârî'nin rivayetinden biliyoruz. (Sünen-i Tirmizî 1647, nşr. Şâkir, Abdülbâkî ve Avad, c. 4, s. 180; çeviri bize ait)

İbnü's-Salâh bu hadisi, senedi bir ucunda garîb, öbür ucunda meşhur olan rivayete örnek verir:

فإن إسناده متصف بالغرابة في طرفه الأول، متصف بالشهرة في طرفه الآخر، كحديث: " إنما الأعمال بالنيات "

Senedi ilk ucunda garîblikle, öbür ucunda şöhretle nitelenir; «إنما الأعمال بالنيات» hadisi gibi. (Mukaddime, s. 271; çeviri bize ait)

Nerede yazılı

Kitap	Numaralar
Sahîh-i Buhârî	1, 54, 2529, 3898, 5070, 6689, 6953
Sahîh-i Müslim	1907 (tek kayıtta dokuz yol)
Sünen-i Ebû Dâvûd	2201
Sünen-i Tirmizî	1647
Sünen-i Nesâî	75, 3437, 3794
Sünen-i İbn Mâce	4227

Buhârî onu yedi bölüme almış ve her seferinde farklı bir hocasından duymuştur: el-Humeydî, Abdullah b. Mesleme, Muhammed b. Kesîr, Müsedded, Yahyâ b. Kazaa, Kuteybe b. Saîd ve Ebü'n-Nu'mân.

Şekil neyi söyler, neyi söylemez

«Garîb», zincirin şeklini anlatır, derecesini değil. İbnü's-Salâh garîb rivayetlerin iki türlü olduğunu söyler: «إلى صحيح، كالأفراد المخرجة في الصحيح، وإلى غير صحيح، وذلك هو الغالب على الغريب», «Sahîh'e alınmış ferd rivayetler gibi sahih olanlar ve sahih olmayanlar; garîb rivayetlerin çoğu bu ikinci türdendir» (Mukaddime, s. 270–271). Bu hadis ve iki başka hadis için de şöyle der: «فكل هذه مخرجة في الصحيحين مع أنه ليس لها إلا إسناد واحد تفرد به ثقة», «bunların hepsi iki Sahîh'te yer alır; oysa her birinin, güvenilir bir râvinin tek başına naklettiği tek bir senedi vardır» (s. 78).

Râvileri güvenilir ve birbirine bağlı ise tek bir zincir de sahih olabilir; birden çok yol bir rivayeti güçlendirebilir, ama dalları saymak tek başına hükmü belirlemez. Sorular içindeki insanlarla ilgilidir: Her râvinin adil ve zabıt olup olmadığı ve her birinin sözü bir öncekinden duyup duymadığı. Bunlar sahih hadis tanımındaki şartlardır («Bir kitapta bulunmak, sahih olmak demek değildir» sayfasına bakın).

Arapça metinler ve zincirler Sanadset 650K'den (CC BY 4.0) alınmıştır. Hadisin çevirisi HadeethEnc'e aittir ve değiştirilmemiştir. İbnü's-Salâh Nûreddin Itr neşrinden (Dımaşk, 1986), Tirmizî'nin değerlendirmesi Şâkir, Abdülbâkî ve Avad neşrinden (Kahire, 1975), İbn Hacer de Fethu'l-Bârî'den (Kahire: es-Selefiyye, 1380–1390 h.) aktarılmış; her biri 25 veya 26 Ekim 2026'da basılı neşrin turath.io'daki metninden okunmuştur. Diğer çeviriler bize aittir.