Yazan sahâbîler

Kur'an indikçe yazıya geçirildi. Peygamber'in ﷺ diğer sözleri ne oldu? Rivayetler hem onları yazmamaya dair bir talimatı hem de onları yazan sahâbîleri gösterir. Bu sayfa ikisini de, ardından hadis âlimlerinin vardığı sonucu veriyor.

Abdullah b. Amr'ın defteri

Abdullah b. Amr b. el-Âs, bazı kimseler itiraz edene kadar duyduklarını yazıyordu. HadeethEnc çevirisiyle rivayet şöyledir:

Abdullah b. Amr -radıyallahu anhuma-'dan rivayet edildiğine göre o şöyle demiştir: Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'den duyduğum, ezberlemek istediğim her şeyi yazıyordum. Kureyş bana yazmamı yasakladı ve şöyle dedi: Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'den her duyduğun şeyi yazıyorsun musun?! Halbuki o da bir beşerdir, sakin ve öfkeli anında konuşur. Ben de yazmayı bıraktım. Sonra bunu Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem-'e anlattım: Parmağı ile ağzını işaret ederek şöyle buyurdu: «Yaz, nefsim elinde olan Allah'a yemin olsun ki, bu ağızdan hak olandan başkası çıkmaz.»

HadeethEnc: صحيح — [Sahih Hadis] [Ebû Dâvûd rivayet etmiştir]

Çeviri: HadeethEnc.com — Encyclopedia of Translated Prophetic Hadiths, hazırlayan: Rowad Translation Center; yayımlayan: Islamic Propagation Office in Rabwah. Türkçe, sürüm v1.71.0. Açıklamasıyla birlikte tam kayıt: https://hadeethenc.com/tr/browse/hadith/65077

Rivayet Sünen-i Ebû Dâvûd'dadır (3646).

Dârimî'nin Sünen'inde Şerîk'ten, o Leys'ten, o da Mücâhid'den gelen bir rivayette Abdullah b. Amr yazdığı şeyin adını verir:

فَأَمَّا الصَّادِقَةُ، فَصَحِيفَةٌ كَتَبْتُهَا مِنْ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ

Kendi sözlerimizle: «es-Sâdıka», «doğru sözlü», Resûlullah'tan ﷺ yazdığı bir sahîfeydi; onu hayatı sevdiren iki şeyden biri olarak anar. (Dârimî, Sanadset nr. 498)

Bu ad başka kitaplarda, başka senedlerle de rivayet edilir. İbn Sa'd: «فكان عبد الله يسمي صحيفته تلك الصادقة», «Abdullah o sahîfesine es-Sâdıka derdi» (et-Tabakâtü'l-kübrâ, c. 2, s. 373). er-Râmehürmüzî, Mücâhid'den, Abdullah'ın şöyle dediğini nakleder: «هذه الصادقة، فيها ما سمعته من رسول الله ﷺ، ليس بيني وبينه فيها أحد», «Bu es-Sâdıka'dır; içinde Resûlullah'tan ﷺ işittiklerim vardır, onunla benim aramda bunda kimse yoktur» (el-Muhaddisü'l-fâsıl, c. 1, s. 367). el-Hatîb, Şerîk'ten, o Leys'ten, o da Tâvûs'tan: «الصادقة صحيفة كتبتها من رسول الله، صلى الله عليه», «es-Sâdıka, Resûlullah'tan ﷺ yazdığım bir sahîfedir» (Takyîdü'l-ilm, s. 84). Bunlar onun bu sahîfeye verdiği adı bildiren rivayetlerdir; bu sayfa senedleri hakkında hüküm vermez. Çeviriler bize aittir.

Onun yazdığı diğer sahâbîlerce biliniyordu. En çok rivayette bulunanlardan Ebû Hüreyre şöyle demiştir:

مَا مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَحَدٌ أَكْثَرَ حَدِيثًا عَنْهُ مِنِّي، إِلَّا مَا كَانَ مِنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو، فَإِنَّهُ كَانَ يَكْتُبُ وَلَا أَكْتُبُ

Kendi sözlerimizle: Peygamber'in ﷺ ashabından hiçbiri ondan Ebû Hüreyre'den daha çok hadis rivayet etmemiştir; yalnızca Abdullah b. Amr müstesnadır, çünkü o yazardı, Ebû Hüreyre ise yazmazdı. (Sahîh-i Buhârî 113)

Bir talebenin defteri: Hemmâm'ın sahîfesi

Buhârî'nin senedinde Ebû Hüreyre'nin yukarıdaki sözü Vehb b. Münebbih'in kardeşi kanalıyla gelir; Buhârî, Ma'mer'in de onu aynı şekilde «عَنْ هَمَّامٍ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ», «Hemmâm'dan, o da Ebû Hüreyre'den» rivayet ettiğini ekler (113). Hemmâm b. Münebbih, Ebû Hüreyre'nin Peygamber'in ﷺ söylediğini bildirdiği sözleri yazmıştır ve derlemesi müstakil bir kitap olarak yayımlanmıştır. Şöyle başlar:

عن همام بن منبه قال: هذا ما حدثنا أبو هريرة، عن محمد رسول الله

Hemmâm b. Münebbih'ten; şöyle dedi: Bu, Ebû Hüreyre'nin Allah'ın Resûlü Muhammed'den ﷺ bize anlattıklarıdır. (Sahîfetü Hemmâm b. Münebbih, s. 27; çeviri bize ait)

Burada kullanılan neşir onu Abdürrezzâk'tan, o Ma'mer'den, o da Hemmâm'dan nakleder.

Yazmama talimatı

Ebû Saîd el-Hudrî ters yönde bir talimat nakleder:

Ebû Said el-Hudrî'den rivayet edildiğine göre, Rasûlullah -sallallahu aleyhi ve sellem- şöyle buyurmuştur: "Benden (Kur'an dışında bir şey) yazmayın. Kim, Kur'an'dan başka bir şey yazmış ise, onu imha etsin. Benden rivayet etmenizde bir sakınca yoktur. Kim benim adıma yalan söylerse, cehennemdeki yerine hazırlansın!

HadeethEnc: صحيح — [Sahih Hadis] [Müslim rivayet etmiştir]

Çeviri: HadeethEnc.com — Encyclopedia of Translated Prophetic Hadiths, hazırlayan: Rowad Translation Center; yayımlayan: Islamic Propagation Office in Rabwah. Türkçe, sürüm v1.71.0. Açıklamasıyla birlikte tam kayıt: https://hadeethenc.com/tr/browse/hadith/10849

Rivayet Sahîh-i Müslim'dedir (3004). Müslim'in senedinde geçen Hemmâm, hadisi Zeyd b. Eslem'den alan bir râvidir («حَدَّثَنَا هَمَّامٌ، عَنْ زَيْدِ بْنِ أَسْلَمَ»); Ebû Hüreyre'den rivayet eden, yukarıdaki sahîfenin sahibi Hemmâm b. Münebbih değildir.

Ebû Şâh'ın isteği

Mekke'nin fethedildiği yıl Peygamber ﷺ bir hutbe verdi; Yemenli bir adam, Ebû Şâh, onun kendisi için yazılmasını istedi (İbnü's-Salâh, Mukaddime, s. 182). Peygamber ﷺ şöyle buyurdu:

اكْتُبُوا لِأَبِي شَاهٍ

Kendi sözlerimizle: Onun Ebû Şâh için yazılmasını söyledi. (Sahîh-i Buhârî 2434)

Âlimler bunları nasıl bir araya getirdi

İbnü's-Salâh (ö. 643), ilk neslin ihtilaf ettiğini kaydeder:

اختلف الصدر الأول ﵃ في كتابة الحديث، فمنهم من كره كتابة الحديث، والعلم، وأمروا بحفظه، ومنهم من أجاز ذلك.

İlk nesil hadisin yazılması konusunda ihtilaf etti. Bazıları hadisi ve ilmi yazmayı hoş görmedi ve onu ezberlemeyi emretti; bazıları ise buna izin verdi. (Mukaddime, s. 181; çeviri bize ait)

Bir tarafta Ebû Saîd'in hadisini, öbür tarafta Ebû Şâh hadisini zikreder ve iki uzlaştırma yolu önerir:

ولعله ﷺ أذن في الكتابة عنه لمن خشي عليه النسيان، ونهى عن الكتابة عنه من وثق بحفظه، مخافة الاتكال على الكتاب، أو نهى عن كتابة ذلك حين خاف عليهم اختلاط ذلك بصحف القرآن العظيم، وأذن في كتابته حين أمن من ذلك.

Belki de o ﷺ unutmasından endişe ettiği kimselere kendisinden yazma izni verdi, hafızasına güvendiği kimselere ise yazıya dayanıp kalmaları endişesiyle yazmayı yasakladı; ya da Kur'an sayfalarıyla karışmasından korktuğu zaman yazmayı yasakladı, bu tehlike ortadan kalkınca izin verdi. (s. 182; çeviri bize ait)

Meselenin nasıl sonuçlandığını da kaydeder:

ثم إنه زال ذلك الخلاف وأجمع المسلمون على تسويغ ذلك وإباحته، ولولا تدوينه في الكتب لدرس في الأعصر الآخرة

Sonra bu ihtilaf ortadan kalktı ve Müslümanlar onu yazmanın caiz olduğunda icmâ ettiler; kitaplara geçirilmeseydi sonraki asırlarda kaybolup giderdi. (s. 183; çeviri bize ait)

Bunun Takhrij için anlamı

Takhrij'in taradığı hadis kitapları, insanlar yazdığı için vardır. İbnü's-Salâh'ın sonraki cümleleri yazının gerektirdiği özene geçer: Metni yanlış okunamayacak şekilde noktalamak ve harekelemek (s. 183). Gelen bir mesajda ne o zincir vardır ne de o özen. Onu yazılı kitaplarda aramak, ikisine de geri dönmenin yoludur.

Rivayetlerin Arapçası Sanadset 650K'den (CC BY 4.0) alınmıştır; hadis çevirileri HadeethEnc'e aittir ve değiştirilmemiştir; «kendi sözlerimizle» verilen tarifler çeviri değildir. Hemmâm'ın sahîfesi, İbnü's-Salâh ve es-Sâdıka rivayetleri, yukarıda adı geçen baskılardan, basılı neşrin turath.io'daki metninden 25 veya 26 Ekim 2026'da okunarak aktarılmıştır; bu çeviriler bize aittir.